Cuối tuần qua, Mỹ mở loạt đợt không kích mà Washington mô tả là hành động “phòng vệ” nhằm vào Iran, trong bối cảnh căng thẳng khu vực tiếp tục leo thang. Động thái này diễn ra sau khi Tổng thống Donald Trump bác bỏ sửa đổi dự thảo thỏa thuận được đề xuất nhằm kéo dài lệnh ngừng bắn hiện hành và khôi phục hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz.
Trong khi đó, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố tấn công căn cứ không quân được Mỹ sử dụng để phát động chiến dịch nhằm vào tháp viễn thông trên đảo Sirik của Iran. Thông cáo không nêu rõ căn cứ không quân nào bị tấn công, nhưng được đưa ra sau khi Kuwait báo cáo đẩy lùi cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa.
Mỹ và Iran vẫn đang giằng co trên mọi mặt trận. (Ảnh: NCCL)
Từ đồng minh đến kẻ thù
Mối quan hệ Mỹ – Iran không phải đến thời điểm gần đây mới căng thẳng mà nó đã âm ỉ từ những 50 năm trước. Dưới thời Shah Mohammad Reza Pahlavi (1919 – 1980, vị Hoàng đế cuối cùng của Iran), Mỹ từng hỗ trợ Tehran để kiềm chế ảnh hưởng Liên Xô. Tuy nhiên, sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, mối quan hệ này đảo ngược hoàn toàn, chuyển sang đối đầu kéo dài hơn 4 thập niên.
Từ khủng hoảng con tin đến lệnh trừng phạt hạt nhân, từ hỗ trợ gián tiếp trong Chiến tranh Iran – Iraq đến các cuộc không kích trực tiếp 2025 – 2026, hai bên đi từ hợp tác sang thù địch không đội trời chung.
Tuy nhiên, xung đột cũng từng leo thang trong Chiến tranh Iran – Iraq (1980 – 1988). Dưới thời Tổng thống Saddam Hussein, Iraq tấn công Iran ngày 22/9/1980, hy vọng khai thác sự hỗn loạn sau cách mạng.
Hành động này khiến Mỹ lo ngại Iran xuất khẩu cách mạng Hồi giáo và kiểm soát eo biển Hormuz, hỗ trợ Iraq về tình báo, kinh tế và vũ khí (dù không công khai trực tiếp). Chính vì vậy, Mỹ cung cấp ảnh vệ tinh và tín hiệu tình báo cho chính quyền Iraq, đồng thời nới lỏng kiểm soát xuất khẩu cho Baghdad.
Năm 1988, căng thẳng trực tiếp bùng nổ. Hải quân Mỹ và Iran đụng độ trong Chiến dịch Praying Mantis – cuộc tấn công lớn nhất của Mỹ vào một lực lượng hải quân kể từ Thế chiến II. Mỹ phá hủy 1/2 lực lượng tác chiến của Iran sau khi Iran đặt mìn ở Vịnh Ba Tư.
Cho đến sau thời kỳ Chiến tranh Lạnh, chương trình hạt nhân Iran trở thành trọng tâm xung đột. Năm 2002, cựu Tổng thống George W. Bush xếp Iran vào “trục ma quỷ”, cáo buộc Iran theo đuổi vũ khí hủy diệt hàng loạt, hỗ trợ khủng bố. Thời điểm đó, Iran bí mật làm giàu uranium tại Natanz và Fordow.
Tổng thống Mỹ Donald Trump và tân Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei. (Ảnh: Reuters)
Các lệnh trừng phạt của Mỹ và EU làm kinh tế Iran suy kiệt: lạm phát tăng vọt, đồng rial mất giá, thất nghiệp lan rộng. Tehran đáp trả bằng cách đẩy mạnh làm giàu uranium lên mức cao hơn giới hạn, đồng thời hỗ trợ các nhóm như Hezbollah và Hamas.
Tuy nhiên, chỉ có Tổng thống Trump là lãnh đạo Nhà Trắng đầu tiên trực tiếp nhắm mục tiêu vào lãnh đạo quân sự cấp cao của Iran và sau đó cho phép tiến hành các hoạt động quân sự bên trong lãnh thổ Iran. Đỉnh điểm là đòn tấn công phủ đầu vào 28/2 khiến cả Trung Đông dậy sóng và kéo dài cho đến nay.
Lời biện minh cho xung đột
Tổng thống Donald Trump nhiều lần viện dẫn kho tên lửa của Iran là lý do bắt đầu cuộc chiến, với mục tiêu chính là phá hủy chúng. Trong bài đăng trên Truth Social hồi tháng 3, ông Trump liệt kê “làm suy yếu hoàn toàn khả năng tên lửa, bệ phóng và mọi thứ liên quan đến Iran” là một trong năm “mục tiêu” cuộc xung đột đề ra.
Hệ thống căn cứ tên lửa ngầm của Iran bắt đầu xây dựng hơn 20 năm trước, cung cấp khả năng bảo vệ đáng kể cho tên lửa và bệ phóng của nước này. Có một số công trình có độ sâu nằm dưới hàng trăm mét đá, hạn chế lựa chọn tấn công căn cứ của quân đội Mỹ và Israel.
Vì vậy, trong những tuần đầu của cuộc xung đột, quân đội Mỹ chuyển sang tấn công cửa ngõ của địch, kết hợp với nỗ lực tìm kiếm và phá hủy bệ phóng, dẫn đến việc hạn chế đáng kể hỏa lực tên lửa của Iran. Những cuộc tấn công đó gây thiệt hại nặng nề cho các căn cứ, vùi lấp hầu hết lối vào đường hầm dưới những đống đổ nát khổng lồ và phá hủy con đường dẫn đến những địa điểm này.
Cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran khiến Trung Đông dậy sóng. (Ảnh: Getty)
Mỹ và Israel cũng nỗ lực nhằm phá hủy chuỗi cung ứng tên lửa của Iran, từ nhà máy sản xuất linh kiện điện tử nhỏ đến địa điểm sản xuất nhiên liệu đẩy tên lửa và thân tên lửa.
Sau khi Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận ngừng bắn vào 8/4, Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth ca ngợi những nỗ lực này và cho rằng Iran sẽ “khai quật những bệ phóng cũng như tên lửa còn lại mà không có khả năng thay thế chúng”. Nhiều chuyên gia tin Iran vẫn còn khoảng 1.000 tên lửa được cất giữ trong các hầm ngầm.
Theo chuyên gia, kho dự trữ hạt nhân của Iran nằm sâu dưới lòng đất, khó có thể bị hư hại nhiều do các cuộc tấn công chủ yếu diễn ra trên mặt đất, đặc biệt là khi quân đội Israel tấn công lối vào đường hầm theo cách tương tự trong chiến dịch kéo dài 12 hồi năm ngoái.
“Họ chuẩn bị cho kiểu xung đột này suốt 20 năm. Họ đã chuẩn bị rất kỹ lưỡng”, ông Timur Kadyshev, nhà nghiên cứu cấp cao thuộc Viện Nghiên cứu Hòa bình và Chính sách An ninh của Đại học Hamburg cho hay.
Dù Mỹ và Iran không còn tiến hành những cuộc tấn công trực diện và tham gia vào cuộc giao tranh toàn diện như những tuần đầu của cuộc xung đột, nhưng lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với cảng của Iran vẫn còn hiệu lực.
Lối thoát nào cho xung đột Mỹ – Iran?
Hôm 28/5, quan chức Mỹ cho biết thỏa thuận sơ bộ đã đạt được trong cuộc đàm phán giữa Tehran và Washington nhưng ngay cả khi các nhà đàm phán báo cáo về tiến triển, cuộc đối đầu quân sự vẫn chưa có dấu hiệu chấm dứt. Mỹ phát động vòng tấn công thứ hai vào Iran chỉ trong vài ngày trong tuần này, trong khi các cuộc đụng độ vẫn tiếp diễn tại eo biển Hormuz.
Nhiều quan chức Iran đã sử dụng đàm phán để thể hiện sự tự tin rằng họ vẫn nắm giữ lựa chọn quân sự đáng kể nếu ngoại giao thất bại. Theo IRGC, trong trường hợp xung đột tái diễn sẽ lan rộng “ra ngoài khu vực”, đe dọa “những đòn giáng mạnh” và “sự hủy diệt hoàn toàn” ở những nơi mà đối phương “thậm chí không thể tưởng tượng nổi”.
Người biểu tình tại Quảng trường Enghelab ở Tehran, Iran. (Ảnh: AP)
Theo hãng thông tấn bán chính thức Tasnim, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf tuyên bố không có thỏa thuận nào được thông qua với Mỹ cho đến khi “quyền lợi” của Tehran được đảm bảo.
Ngay cả khi có tin đồn về một thỏa thuận sắp đạt được, Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei vẫn kiên quyết theo đuổi mục tiêu do người tiền nhiệm và cũng là người cha quá cố của ông – Ali Khamenei đặt ra là “loại Mỹ khỏi Trung Đông và xóa sổ nhà nước Israel”.
Khác với các giai đoạn căng thẳng trước đây, cuộc xung đột giữa Mỹ và Iran hiện không chỉ giới hạn ở các tuyên bố chính trị hay các đòn trừng phạt đơn lẻ, mà đang kết hợp đồng thời nhiều lớp xung đột từ quân sự, kinh tế cho tới chiến tranh ủy nhiệm. Điều đáng lo ngại nhất nằm ở chỗ cả Washington và Tehran đều đang theo đuổi chiến lược “leo thang có kiểm soát”.
Mỹ muốn duy trì sức ép đủ mạnh để buộc Iran nhượng bộ nhưng không muốn bị cuốn vào một cuộc chiến tranh quy mô lớn. Trong khi đó, Iran cũng chủ động sử dụng các công cụ bất đối xứng như UAV, tên lửa và lực lượng ủy nhiệm nhằm gây tổn thất cho đối thủ mà vẫn tránh vượt qua “lằn ranh đỏ” dẫn tới chiến tranh toàn diện.
Chính vì vậy Trung Đông hiện đối mặt với một nghịch lý đầy rủi ro là dù các bên đều tuyên bố muốn ngăn chặn một cuộc chiến quy mô lớn nhưng họ vẫn không ngừng sử dụng biện pháp quân sự nhằm củng cố vị thế trong các cuộc thương lượng.
Bầu không khí đối đầu căng thẳng kéo dài dần khiến Mỹ và Iran ngày càng tiến gần hơn tới nguy cơ bùng phát một cuộc khủng hoảng mới với tác động có thể vượt xa phạm vi khu vực. Đáng chú ý hơn khi trong động thái mới nhất Iran tuyên bố đình chỉ các cuộc đàm phán với Mỹ nhằm phản đối hoạt động quân sự của Israel tại Lebanon.
Theo dõi liên tục tin tức quân sự thế giới nóng nhất để không bỏ lỡ tin tức thế giới, quân sự nổi bật trong ngày.
